Yaşlanmak ve bakıma ihtiyaç duymak, kişinin kendi hayatı hakkında karar verme hakkını ortadan kaldırmaz. Ancak aileler, sevdiklerini koruma isteğiyle zaman zaman onların yerine kararlar alabilir, yapabilecekleri işleri bile onların yerine yapabilir. Bu durum yaşlıda değersizlik hissi, öfke ve içe kapanmaya yol açabilir. Özerkliğe saygı göstermek, yaşlının onurunu ve yaşam kalitesini korumanın temel yollarından biridir.
Özerklik nedir?
Özerklik, kişinin kendi değerleri ve tercihleri doğrultusunda hayatı hakkında kararlar alabilmesidir. Ne giyeceği, ne yiyeceği, günü nasıl geçireceği, kimlerle görüşeceği ve nerede yaşayacağı gibi kararlar, yaşlının hayatının ona ait olduğunu hissetmesini sağlar.
Karar süreçlerine katılım
- Bakım seçenekleri hakkında yaşlının görüşünü almak
- Seçenekleri açık ve anlaşılır bir şekilde anlatmak
- Kararı acele ettirmemek
- Farklı görüşlerine saygı göstermek
- Küçük günlük kararları ona bırakmak
Güvenlik ve bağımsızlık dengesi
Bazen yaşlının tercihleri güvenlik açısından endişe yaratabilir. Örneğin tek başına yaşamak istemesi ya da yürüteç kullanmayı reddetmesi gibi. Bu durumlarda yasaklamak yerine riskleri birlikte konuşmak ve ortak çözümler aramak daha etkilidir. Ev düzenlemeleri, acil durum butonu ya da gün içinde kısa ziyaretler gibi önlemler, bağımsızlığı korurken güvenliği artırabilir.
Aşırı korumacılığın riskleri
- Kas gücü ve becerilerin hızla kaybedilmesi
- Özgüvenin azalması
- Değersizlik ve yük olma hissi
- Öfke ve aile içi gerginlik
- Sosyal hayattan uzaklaşma
Yapabildiklerini desteklemek
Yaşlının yapabildiği işleri kendisinin yapmasına fırsat vermek, işler daha yavaş ya da kusurlu olsa bile önemlidir. Çorabını kendisi giymek, kendi çayını hazırlamak ya da bitkilerini sulamak gibi küçük işler, bağımsızlık hissini korur ve fiziksel aktiviteyi destekler.
Demansta özerklik
Demans gibi durumlarda karar verme kapasitesi zamanla azalabilir. Ancak bu, kişinin tüm kararlardan uzaklaştırılması gerektiği anlamına gelmez. İki seçenek sunarak tercih yapmasını sağlamak, geçmişteki değerlerini ve alışkanlıklarını dikkate almak ve hastalığın erken döneminde gelecekle ilgili isteklerini konuşmak önemlidir.
Hukuki konular
Yaşlının karar verme kapasitesinin ciddi şekilde azaldığı durumlarda vekâlet ya da vasilik gibi hukuki süreçler gündeme gelebilir. Bu konularda hukuki danışmanlık almak ve süreçleri yaşlının hakları gözetilerek yürütmek gerekir.
Bakım kurumlarında özerklik
Bir bakım kurumu seçerken yaşlının günlük tercihlerine ne ölçüde saygı gösterildiğini, kendi eşyalarını getirip getiremeyeceğini ve etkinliklere katılımın gönüllü olup olmadığını sormak faydalıdır.
Zor konuşmalar için zor konuşmalar yazımızı, hukuki konular için vekâletname rehberimizi okuyabilirsiniz.
